ऑस्ट्रेलियन विद्यापीठाच्या कुलगुरूंची शिवाजी विद्यापीठास भेट

शैक्षणिक व संशोधकीय सहकार्याबाबत सकारात्मक

दि युनिव्हर्सिटी ऑफ वेस्टर्न ऑस्ट्रेलियाच्या भारतातील कॅम्पसचे कुलगुरू डॉ. अमित चाकमा,  त्यांच्या सहकारी डॉ. केलिथा चेरियन यांनी शिवाजी विद्यापीठास सदिच्छा भेट दिली. यावेळी त्यांनी छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या पुतळ्यास अभिवादन केले. त्यावेळी कुलगुरू डॉ. राजनीश कामत, प्र-कुलगुरू डॉ. ज्योती जाधव, कुलसचिव डॉ. विलास शिंदे.

दि युनिव्हर्सिटी ऑफ वेस्टर्न ऑस्ट्रेलियाच्या भारतातील कॅम्पसचे कुलगुरू डॉ. अमित चाकमा,  त्यांच्या सहकारी डॉ. केलिथा चेरियन यांनी शिवाजी विद्यापीठास सदिच्छा भेट दिली. यावेळी त्यांनी विद्यापीठाच्या क्रीडा व कुस्ती संकुलास भेट देऊन तेथील सुविधांची पाहणी केली. त्यावेळी त्यांच्यासमवेत कुलगुरू डॉ. राजनीश कामत, प्र-कुलगुरू डॉ. ज्योती जाधव, कुलसचिव डॉ. विलास शिंदे.

दि युनिव्हर्सिटी ऑफ वेस्टर्न ऑस्ट्रेलियाच्या भारतातील कॅम्पसचे कुलगुरू डॉ. अमित चाकमा,  त्यांच्या सहकारी डॉ. केलिथा चेरियन यांनी शिवाजी विद्यापीठास सदिच्छा भेट दिली. यावेळी त्यांनी विद्यापीठाच्या जलसंवर्धन कार्याची माहिती घेतली. त्यावेळी त्यांच्यासमवेत कुलगुरू डॉ. राजनीश कामत, प्र-कुलगुरू डॉ. ज्योती जाधव, कुलसचिव डॉ. विलास शिंदे.

कोल्हापूर, दि. २१ सप्टेंबर: ऑस्ट्रेलियातील द युनिव्हर्सिटी ऑफ वेस्टर्न ऑस्ट्रेलिया (UWA) च्या भारतातील शाखेने, म्हणजेच यू.डब्ल्यू.ए. (इंडिया) येथील कुलगुरू प्रा. अमित चाकमा यांनी आज शिवाजी विद्यापीठाला भेट दिली. या भेटीदरम्यान त्यांनी शिवाजी विद्यापीठासोबत शैक्षणिक व संशोधन क्षेत्रात सहकार्य करण्याबाबत सकारात्मकता दर्शविली. विद्यार्थी व प्राध्यापक देवाणघेवाण, संयुक्त संशोधन तसेच नव्या ज्ञानक्षेत्रांमध्ये सहकार्याच्या शक्यता यावेळी चर्चेत आल्या.

दि युनिव्हर्सिटी ऑफ वेस्टर्न ऑस्ट्रेलिया या विद्यापीठाने अंधेरी (मुंबई) येथे भारतातील पहिला कॅम्पस सुरू केला असून त्या कॅम्पसचे डॉ. चाकमा हे कुलगुरू आहेत. त्यांच्यासह विद्यापीठाच्या अकादमिक व धोरणात्मक सहकार्य व्यवस्थापक डॉ. केलिथा चेरियन यांनीही शिवाजी विद्यापीठास आज सकाळी भेट दिली. कुलगुरू डॉ. राजनीश कामत आणि प्र-कुलगुरू डॉ. ज्योती जाधव यांनी त्यांचे स्वागत केले.

कुलगुरू डॉ. चाकमा यांनी सुरवातीला छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या भव्य अश्वारुढ पुतळ्यास अभिवादन केले. त्यांनी शिवाजी विद्यापीठातील विविध सुविधा पाहण्यात मोठा रस दाखविला. विद्यापीठातील विविध अधिविभाग, संशोधन सुविधा, क्रीडा सुविधा यांसह विद्यापीठ परिसरातील जैवविविधता, विद्यापीठाने केलेले जलसंवर्धन इत्यादी पाहून त्यांनी समाधान व्यक्त केले. नजीकच्या कालखंडात शिवाजी विद्यापीठासमवेत निश्चितपणाने शैक्षणिक व संशोधकीय बंध निर्माण करण्यात येतील, अशी ग्वाही त्यांनी या प्रसंगी दिली.

कुलगुरू डॉ. कामत यांनीही त्यांच्या भेटीविषयी सकारात्मक प्रतिक्रिया व्यक्त केली. ते म्हणाले, या भेटीमुळे विद्यार्थी व प्राध्यापक देवाणघेवाण, संयुक्त संशोधन, उद्योगाभिमुख अभ्यासक्रम आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता व डेटा सायन्ससारख्या भविष्यवेधी क्षेत्रांतील उपक्रम यांसाठी सहकार्याच्या नव्या संधी निर्माण होतील. शिवाजी विद्यापीठातील विद्यार्थी व संशोधकांना जागतिक स्तरावरील शैक्षणिक व्यासपीठ उपलब्ध होईल, अशी अपेक्षा त्यांनी व्यक्त केली.

या भेटीप्रसंगी विद्यापीठाचे कुलसचिव डॉ. विलास शिंदे हेही उपस्थित होते.

युनिव्हर्सिटी ऑफ वेस्टर्न ऑस्ट्रेलियाविषयी थोडक्यात...

द युनिव्हर्सिटी ऑफ वेस्टर्न ऑस्ट्रेलिया हे जगातील आघाडीच्या शंभर विद्यापीठांपैकी एक असून क्यूएस-२०२६ क्रमवारीत ७७ व्या स्थानी आहे. ऑस्ट्रेलियातील प्रतिष्ठित 'ग्रुप ऑफ एट' (Go8) संशोधन विद्यापीठांपैकी ते एक आहे. भारतात कॅम्पस सुरू करणारे ते पहिले ‘Go8’ विद्यापीठ आहे. त्यांचे १३ विषय जगातील अव्वल ५० मध्ये गणले जातात. यूडब्ल्यूए-इंडियाचे कॅम्पस अंधेरी (मुंबई) आणि चेन्नई येथे आहेत. मुंबई कॅम्पससाठी विद्यापीठ अनुदान आयोगाकडून (UGC) मंजुरीचे पत्र मिळाले असून चेन्नई कॅम्पसच्या मंजुरीची प्रक्रिया प्रगतीपथावर आहे.

यूडब्ल्यूए-इंडियाकडून कॉम्प्युटर सायन्स, डेटा सायन्स, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, सायबर सुरक्षा, बिझनेस मॅनेजमेंट, ग्लोबल बिझनेस, एंटरप्राइज अँड इनोव्हेशन हे पदवी अभ्यासक्रम, तसेच एमबीए आणि मास्टर ऑफ इन्फर्मेशन टेक्नॉलॉजी हे पदव्युत्तर अभ्यासक्रम उपलब्ध करून दिले जात आहेत. आंतरराष्ट्रीय शैक्षणिक संधी आणि उद्योगजगताशी जोडलेले शिक्षण हे त्यांचे वैशिष्ट्य आहे.

 

विद्यापीठात पर्यावरणपूरक गणेश मूर्ती निर्मिती कार्यशाळेला प्रतिसाद

संशोधन पोस्टर व टाकाऊ वस्तूंपासून उपयुक्त वस्तू निर्मिती स्पर्धाही उत्साहात

शिवाजी विद्यापीठात आयोजित पर्यावरणपूरक गणेश मूर्ती निर्मिती कार्यशाळेत सहभागी झालेल्या विद्यार्थिनी.

शिवाजी विद्यापीठात आयोजित पर्यावरणपूरक गणेश मूर्ती निर्मिती कार्यशाळेत सहभागी झालेल्या विद्यार्थिनी.

शिवाजी विद्यापीठात आयोजित कार्यशाळेत विद्यार्थ्यांनी तयार केलेली पर्यावरणपूरक गणेशमूर्ती.

कोल्हापूर, दि. १५ सप्टेंबर: पर्यावरणपूरक गणेशोत्सवाला प्रोत्साहन देण्याबरोबरच पर्यावरणविषयक संशोधन, सर्जनशीलता आणि शाश्वत विचारांना चालना देण्यासाठी शिवाजी विद्यापीठाच्या पर्यावरणशास्त्र अधिविभागातर्फे विविध उपक्रमांचे आयोजन करण्यात आले. पर्यावरणपूरक गणेश मूर्ती निर्मिती कार्यशाळेसह जागतिक ओझोन दिनानिमित्त संशोधन पोस्टर स्पर्धा आणि टाकाऊ वस्तूंपासून उपयुक्त वस्तू निर्मिती स्पर्धेला विद्यार्थ्यांचा उत्स्फूर्त प्रतिसाद मिळाला. 

पर्यावरणशास्त्र अधिविभागाच्या वतीने भारतीय वातानुकूलन, उष्मा व शीतकरण अभियंता संस्था (ISHRAE) व आरएएसएसएस (RASSS) यांच्या सहकार्याने आणि शाश्वतता मंडळाच्या माध्यमातून शुक्रवारी (दि. ११) आयोजित गणेश मूर्ती निर्मिती कार्यशाळेत कागदाचा लगदा व माती यांचा वापर करून पर्यावरणपूरक गणेशमूर्ती तयार करण्याचे प्रत्यक्ष प्रशिक्षण देण्यात आले. कलाकार श्रद्धा शशिकांत पोंबुर्लेकर आणि स्वतंत्र व्यावसायिक कलाकार योगेश अरुण साटम यांनी मार्गदर्शन केले. कार्यशाळेला ५५ पेक्षा अधिक विद्यापीठाबाहेरील सहभागींचाही उत्स्फूर्त प्रतिसाद मिळाला.

जागतिक ओझोन दिनानिमित्त ‘पर्यावरणीय आव्हाने आणि शाश्वत उपाययोजना’ या विषयावर संशोधन पोस्टर स्पर्धा घेण्यात आली. विद्यार्थ्यांनी पर्यावरणीय आव्हाने, संशोधन व नाविन्यपूर्ण उपाययोजना पोस्टरच्या माध्यमातून मांडल्या. तसेच टाकाऊ वस्तूंचा पुनर्वापर करून उपयुक्त व सर्जनशील वस्तू तयार करण्याची स्पर्धाही घेण्यात आली. संशोधन पोस्टर स्पर्धेसाठी डॉ. सुषमा पाटील व डॉ. चैताली बगाडे, तर टाकाऊ वस्तूंपासून उपयुक्त वस्तू निर्मिती स्पर्धेसाठी डॉ. दीप्ती एन. कुर्‍हे यांनी परीक्षक म्हणून काम पाहिले. यशवंतराव चव्हाण महाविद्यालय, कराड येथील सहाय्यक प्राध्यापक डॉ. पुष्पलता घाटगे यांची प्रमुख उपस्थिती लाभली.

प्र-कुलगुरू डॉ. ज्योती जाधव यांनी कार्यशाळा व स्पर्धास्थळी भेट देऊन विद्यार्थी व सहभागींचे कौतुक केले. बदलत्या हवामानासह पर्यावरणीय समस्यांचा सामना करण्यासाठी पर्यावरणपूरक व शाश्वत उपाययोजनांचा अवलंब करणे गरजेचे असल्याचे त्यांनी सांगितले. या उपक्रमांच्या आयोजनासाठी विभागप्रमुख डॉ. आसावरी जाधव, डॉ. सोनल चोंदे, डॉ. पल्लवी भोसले आणि डॉ. स्मिता पोरे यांनी नियोजन केले. संशोधन विद्यार्थी हसन म्हणा, गौरी पवार, अमृता सूर्यवंशी तसेच पदव्युत्तर भाग-१ व भाग-२च्या विद्यार्थ्यांनी सक्रिय सहभाग घेतला.

संत तुकाराम आणि कबीर यांच्या विचारांची समाजाला गरज: कुलगुरू डॉ. राजनीश कामत

शिवाजी विद्यापीठात ‘विचारशलाका’ विशेषांकाचे प्रकाशन

शिवाजी विद्यापीठात संत तुकाराम व कबीर यांच्याविषयी 'विचारशलाका' विशेषांकाचे प्रकाशन करताना कुलगुरू डॉ. राजनीश कामत. मंचावर (डावीकडून) डॉ. रणधीर शिंदे, डॉ. नंदकुमार मोरे, डॉ. नागोराव कुंभार, डॉ. अशोक चौसाळकर, डॉ. भारती पाटील आणि डॉ. प्रकाश पवार.

कोल्हापूर, दि. ११ सप्टेंबर: संत तुकाराम आणि संत कबीर यांच्या विचारांची आजच्या समाजाला मोठी गरज असल्याचे प्रतिपादन शिवाजी विद्यापीठाचे कुलगुरू डॉ. राजनीश कामत यांनी केले.

शिवाजी विद्यापीठाचा राज्यशास्त्र आणि मराठी अधिविभाग यांच्या संयुक्त विद्यमाने आयोजित ‘विचारशलाका’ त्रैमासिकाच्या ‘संत तुकाराम व संत कबीर विचारविश्व विशेषांका’च्या प्रकाशन सोहळ्यात ते अध्यक्षस्थानावरून बोलत होते. यावेळी ज्येष्ठ विचारवंत डॉ. अशोक चौसाळकर उपस्थित होते. यावेळी ‘विचारशलाका’चे संपादक प्राचार्य डॉ. नागोराव कुंभार यांच्या अमृतमहोत्सवी वाढदिवसानिमित्त कुलगुरूंच्या हस्ते त्यांचा सत्कार करण्यात आला.

कुलगुरू डॉ. कामत यांनी संत तुकाराम आणि संत कबीर यांच्या साहित्याचे तसेच त्यांच्या सामाजिक चळवळीतील योगदानाचे महत्त्व स्पष्ट करताना ‘विचारशलाका’च्या माध्यमातून वैचारिक साहित्याची निर्मिती व प्रसार करण्याच्या उपक्रमाचे कौतुक केले. संत तुकाराम आणि कबीर यांनी समाजातील रूढी, विषमता आणि कर्मकांडावर प्रखर प्रहार करत समता, बंधुता आणि मानवतावादी मूल्यांची मांडणी केली. त्यांच्या साहित्याचा आणि सामाजिक विचारांचा आजच्या बदलत्या समाजव्यवस्थेतही मोठा संदर्भ आहे, असे मत त्यांनी व्यक्त केले.

ज्येष्ठ विचारवंत डॉ. अशोक चौसाळकर यांनी संत तुकाराम आणि कबीर यांच्या साहित्याचा समाजजीवनावर पडलेला प्रभाव विषद केला. या दोन्ही संतांची वैचारिक व सैद्धांतिक मांडणी स्पष्ट करताना त्यांनी त्यांच्या विचारांमधील सामाजिक समतेचा आग्रह अधोरेखित केला. तसेच सूफी परंपरा आणि वारकरी परंपरेच्या संदर्भात कबीर आणि तुकाराम यांचे महत्त्वही स्पष्ट केले.

डॉ. नंदकुमार मोरे यांनी संत तुकाराम आणि कबीर यांनी लोकभाषेच्या माध्यमातून व्यापक समाजाशी साधलेला संवाद हा त्यांच्या साहित्याच्या प्रभावाचा महत्त्वाचा घटक असल्याचे सांगितले.

प्राचार्य डॉ. नागोराव कुंभार यांनी ‘विचारशलाका’च्या प्रवासाची माहिती दिली. तसेच, समाजात चिकित्सक आणि विवेकशील विचारांची निर्मिती करण्यासाठी वैचारिक साहित्याची भूमिका महत्त्वाची असल्याचे स्पष्ट केले.

कार्यक्रमास राज्यशास्त्र अधिविभागप्रमुख डॉ. प्रकाश पवार, डॉ. भारती पाटील यांच्यासह अनेक मान्यवर उपस्थित होते. मराठी अधिविभागप्रमुख डॉ. रणधीर शिंदे यांनी प्रास्ताविक केले. डॉ. नेहा वाडेकर यांनी सूत्रसंचालन केले, तर डॉ. सुखदेव उंदरे यांनी आभार मानले.

शिवाजी विद्यापीठात फुलले ‘कास’...!

(फोटोफीचर)

श्रावणातल्या ऊन-पावसाचा खेळ सुरू झाला की त्याबरोबर रानपुष्प बहराला सुरवात होते. सातारा जिल्ह्यातील कास पठार हे खास त्याच्या अशा पुष्पवैभवासाठी ओळखले जाते. शिवाजी विद्यापीठाच्या परिसरातही याच वेळेला विविध रानफुलांच्या बहराला सुरवात होत असते. यंदाही अशी अनेक रानफुले विद्यापीठाच्या परिसरात बहरली आहेत. त्यातीलच काही फुलांचे हे देखणे, चित्ताकर्षक दर्शन... 

(सर्व छायाचित्रे: डॉ. आलोक जत्राटकर, जनसंपर्क अधिकारी, शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर)

विद्यापीठ-उद्योग सहकार्यातून कोल्हापुरात ग्रीन हायड्रोजन प्रकल्प चाचणी

शिवाजी विद्यापीठ–एव्हलॉन पॉवर प्रायव्हेट लिमिटेड समूहात संशोधन सहकार्य

 

कोल्हापूर: भविष्यातील स्वच्छ ऊर्जेचा महत्त्वाचा पर्याय असलेल्या ग्रीन हायड्रोजनच्या क्षेत्रात कोल्हापुरात महत्त्वाचे पाऊल टाकण्यात आले आहे. शिरोली एमआयडीसी येथे एव्हलॉन पॉवर प्रायव्हेट लिमिटेडच्या पुढाकाराने व शिवाजी विद्यापीठ संशोधन सहकार्यातून उभारलेल्या १०० किलोवॅट क्षमतेच्या ग्रीन (हरित) हायड्रोजन निर्मिती चाचणी प्रकल्पाचे उद्घाटन शिवाजी विद्यापीठाचे कुलगुरू प्रा. राजनीश कामत यांच्या हस्ते करण्यात आले. यावेळी प्र-कुलगुरू डॉ. ज्योती जाधव आणि कुलसचिव डॉ. विलास शिंदे प्रमुख उपस्थित होते.

शिवाजी विद्यापीठ आणि अॅव्हलॉन पॉवर यांच्या संशोधन व उद्योग सहकार्याचा हा महत्त्वाचा टप्पा असून, महाराष्ट्रातील ग्रीन हायड्रोजन क्षेत्रातील सुरुवातीच्या मोठ्या प्रकल्पांपैकी हा एक महत्त्वपूर्ण उपक्रम आहे. या प्रकल्पाच्या माध्यमातून ग्रीन हायड्रोजन निर्मितीचे तंत्रज्ञान, त्याची चाचणी आणि औद्योगिक वापराच्या शक्यता तपासण्यात येणार आहेत. इलेक्ट्रोलायझरच्या माध्यमातून पाण्याचे हायड्रोजन आणि ऑक्सिजनमध्ये विभाजन केले जाते. नवीकरणीय ऊर्जेपासून तयार केलेल्या विजेचा वापर करून पाण्याच्या विघटनातून हायड्रोजन निर्मिती केली जाते, त्यामुळे त्याला ‘ग्रीन (हरित) हायड्रोजन’ म्हटले जाते. भविष्यात उद्योग, वाहतूक आणि ऊर्जा क्षेत्रात स्वच्छ इंधन म्हणून त्याचा वापर वाढण्याची शक्यता आहे.  

हा उपक्रम भारत सरकारच्या राष्ट्रीय हरित हायड्रोजन मिशनच्या (National Green Hydrogen Mission) व महाराष्ट्र राज्याच्या हरित हायड्रोजन धोरणाच्या उद्दिष्टांशी सुसंगत असून, देशात हरित हायड्रोजनचे उत्पादन, तंत्रज्ञान विकास, संशोधन आणि कौशल्यनिर्मितीला चालना देण्याच्या राष्ट्रीय प्रयत्नांना स्थानिक पातळीवर बळ देणारा आहे. या माध्यमातून विद्यापीठातील संशोधन उद्योगापर्यंत पोहोचविण्यास तसेच नवीन तंत्रज्ञानाची चाचणी व प्रत्यक्ष वापरासाठी आवश्यक विकास करण्यास मदत होणार आहे.

हायड्रोजन वायूच्या निर्मिती प्रक्रियेनुसार आणि त्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या ऊर्जेच्या स्रोतानुसार हायड्रोजनचे विविध प्रकार पडतात. त्यांना वेगवेगळ्या रंगांची नावे देऊन वर्गीकृत केले जाते:

हायड्रोजनचे मुख्य प्रकार

1.       ग्रीन हायड्रोजन : सौर किंवा पवन ऊर्जेसारख्या पुनर्वापरयोग्य ऊर्जेचा वापर करून पाण्याचे विद्युत विघटन करून हा तयार केला जातो. यात अजिबात प्रदूषण होत नाही. कार्बन डायऑक्साइड वायूचे उत्सर्जन होत नाही.

2.       ग्रे हायड्रोजन : नैसर्गिक वायूचा वापर करून तयार केला जाणारा हायड्रोजन. सध्या जगात सर्वाधिक वापर याच पद्धतीचा होतो, पण या प्रक्रियेत मोठ्या प्रमाणात कार्बन डायऑक्साइड हवेत सोडला जातो.

3.       ब्लू हायड्रोजन : निर्मिती प्रक्रिया 'ग्रे हायड्रोजन'सारखीच असते, पण यात निर्माण होणारा कार्बन हवेत न सोडता 'कार्बन कॅप्चर अँड स्टोरेज' तंत्रज्ञानाद्वारे साठवून ठेवला जातो.

4.       ब्लॅक / ब्राऊन हायड्रोजन : कोळशाचा वापर करून तयार केला जाणारा हायड्रोजन. यामुळे सर्वात जास्त प्रदूषण होते.

 

ग्रीन हायड्रोजन म्हणजे काय?

सौरऊर्जा किंवा पवनऊर्जा यांसारख्या पुनर्वापरयोग्य ऊर्जेचा वापर करून जेव्हा पाण्याचे विद्युतविपघटन केले जाते आणि हायड्रोजन वायू वेगळा केला जातो, तेव्हा त्याला ग्रीन हायड्रोजन म्हणतात.

या प्रक्रियेत इलेक्ट्रोलायझर या उपकरणाच्या साहाय्याने पाण्याचे हायड्रोजन आणि ऑक्सिजन वायू मध्ये विभाजन केले जाते. या संपूर्ण उत्पादनादरम्यान कोणताही कार्बन डायऑक्साइड सोडला जात नसल्याने हे पूर्णपणे 'झिरो-कार्बन' किंवा कार्बन विरहित स्वच्छ इंधन ठरते.

ग्रीन हायड्रोजनचे उपयोग

ग्रीन हायड्रोजन भविष्यातील उर्जेचा मुख्य स्रोत मानला जातो, त्याचे प्रमुख उपयोग खालीलप्रमाणे आहेत:

औद्योगिक वापर: पोलाद, सिमेंट, खते आणि पेट्रोकेमिकल उद्योगात कोळसा आणि नैसर्गिक वायूच्या ऐवजी स्वच्छ पर्याय म्हणून.

वाहतूक क्षेत्र : अवजड वाहने, ट्रक्स, बस, ट्रेन, जहाजे आणि विमानांसाठी इंधन पेशी द्वारे ऊर्जा पुरवण्यासाठी.

ऊर्जा साठवणूक : अतिरिक्त सौर किंवा पवनऊर्जा हायड्रोजनच्या स्वरूपात साठवून ती भविष्यात वीज निर्मितीसाठी वापरणे.

घरगुती व व्यावसायिक वापर: नैसर्गिक वायूच्या पाइपलाइनमध्ये मिसळून स्वच्छ इंधन पुरवणे.

साठवणूक आणि वाहतूक

हायड्रोजन हा अत्यंत हलका आणि ज्वलनशील वायू असल्याने त्याची साठवणूक आणि वाहतूक करणे एक मोठे आव्हान असते:

उच्च दाबाखाली साठवण: हायड्रोजन वायू ३५० ते ७०० बार इतक्या प्रचंड दाबाखाली विशेष टँकमध्ये साठवला जातो.

द्रव स्वरूपात साठवण: हायड्रोजनचे द्रवात रूपांतर करण्यासाठी त्याला अत्यंत कमी तापमानावर (मायनस २५३ अंश सेल्सिअस) थंड केले जाते.

अमोनिया किंवा एलओएचसी: सुरक्षित वाहतुकीसाठी हायड्रोजनचे रूपांतर अमोनिया किंवा लिक्विड ऑरगॅनिक हायड्रोजन कॅरिअर्समध्ये केले जाते.

निर्मितीचा खर्च

प्रकार	सरासरी उत्पादन खर्च (प्रति किलो)
ग्रीन हायड्रोजन (सध्याचा खर्च)	रु. 8०० ते रु. १२००/किग्रॅ
ग्रे/ब्लू हायड्रोजन (फॉसिल फ्युएलपासून)	रु. ७०० ते रु. १०००/किग्रॅ
भविष्यातील लक्ष्य (२०३० पर्यंत)	रु. २५० ते रु. ३००/किग्रॅ

सध्या ग्रीन हायड्रोजन निर्मितीचा खर्च फॉसिल फ्युएलच्या तुलनेत जास्त असला, तरी राष्ट्रीय हरित हायड्रोजन मिशन आणि तंत्रज्ञानातील प्रगतीमुळे पुढील काही वर्षांत हा खर्च कमालीचा कमी होण्याचा अंदाज आहे.

प्रमुख आव्हाने

प्रचंड निर्मिती खर्च: इलेक्ट्रोलायझर उपकरणांची किंमत आणि नवीकरणीय विजेचा खर्च सध्या जास्त आहे.

साठवणूक आणि सुरक्षितता: हायड्रोजन हा अत्यंत सूक्ष्म वायू असल्याने तो गळती होण्याची शक्यता जास्त असते, तसेच तो वेगाने पेट घेणारा वायू आहे. हायड्रोजन अत्यंत सूक्ष्म आणि वेगाने पेट घेणारा वायू आहे हे पूर्णपणे खरे आहे. तसेच, हायड्रोजन अशुद्ध असेल (विशेषतः त्यात ऑक्सिजन किंवा हवा मिसळली असेल), तर ज्वालाग्राहीता आणि स्फोटाचा धोका कित्येक पटीने वाढतो.

पाण्याची उपलब्धता: १ किलो ग्रीन हायड्रोजन तयार करण्यासाठी सुमारे ९ ते १० लिटर शुद्ध (डिस्टिल्ड) पाण्याची गरज असते.

पाच पायाभूत सुविधांचा अभाव: कार्यक्षम हरित हायड्रोजन निर्मिती, हरित हायड्रोजन साठवणूक, हायड्रोजन पाइपलाइन, रिफ्यूलिंग स्टेशन आणि विशेष वाहतूक टँकर्सची सध्या जगभरात कमतरता आहे.

कुलगुरू प्रा. राजनीश कामत म्हणाले, “हरित हायड्रोजन निर्मितीमुळे निसर्गाला कोणतीही हानी होत नाही.” संशोधनातून विकसित होणारे तंत्रज्ञान ‘टाइम टू मार्केट’च्या माध्यमातून लवकरात लवकर उद्योग आणि समाजापर्यंत पोहोचणे आवश्यक असून, विद्यापीठ–उद्योग सहकार्य त्यासाठी महत्त्वाचे आहे. या प्रकल्पामुळे कोल्हापूर भविष्यात हरित हायड्रोजन हब/ व्हॅली बनू शकते, असा विश्वास त्यांनी व्यक्त केला. एव्हलॉन पॉवरचे संचालक वरुण जैन यांनी प्रास्ताविकामध्ये हरित हायड्रोजन प्रकल्पाचे महत्त्व स्पष्ट करताना “ग्रीन हायड्रोजन हा कोल्हापूरकरांसाठी एक मोठे पाऊल आहे,” असे सांगितले. या प्रकल्पाच्या माध्यमातून स्वच्छ ऊर्जा क्षेत्रात संशोधन, तंत्रज्ञान विकास आणि औद्योगिक वापराच्या नव्या संधी निर्माण होतील, असे त्यांनी नमूद केले. तर नवोपक्रम, नवसंशोधन व साहचार्य संचालक प्रा. सागर डेळेकर यांनी या प्रकल्पाविषयी हरित हायड्रोजनच्या क्षेत्रातील विद्यापीठाचे संशोधन, तंत्रज्ञान विकास आणि भविष्यातील सहकार्याच्या संधी याबाबत माहिती दिली.

प्र-कुलगुरू प्रा. ज्योती जाधव यांनी शैक्षणिक संशोधनाचे प्रत्यक्ष तंत्रज्ञान आणि उद्योगातील उपयोगात रूपांतर करण्यासाठी विद्यापीठ–उद्योग भागीदारी आवश्यक असल्याचे सांगितले. कुलसचिव डॉ. व्ही. एन. शिंदे यांनी, “शिवाजी विद्यापीठ आणि जैन समूहाचे हे उद्योग क्षेत्रातील महत्त्वाचे पाऊल आहे,” असे सांगितले. स्वच्छ ऊर्जा आणि शाश्वत पर्यावरणाच्या दृष्टीने ग्रीन हायड्रोजनचे महत्त्व वाढत असून विद्यापीठ–उद्योग सहकार्यामुळे या क्षेत्रातील संशोधनाला चालना मिळेल, असे त्यांनी स्पष्ट केले.

या कार्यक्रमास शिवाजी विद्यापीठाचे प्रा. के. एम. गरडकर, डॉ. ज्योतिप्रकाश यादव, डॉ. हेमराज यादव. डॉ. प्रमोद कोयले, प्रा. के. डी. सोनावणे, डॉ. ई. उडाचन, इत्यादी प्राध्यापकवर्ग, तसेच एव्हलॉन पॉवरचे व्यवस्थापकीय संचालक सुरेंद्र जैन, संचालिका आशा सौ. एस. जैन, प्रवीणकुमार आंबेसकर व उद्योग क्षेत्रातून कोल्हापूरच्या उद्योग क्षेत्रातून कोल्हापूर इंजिनिअरिंग असोसिएशनचे अध्यक्ष श्री. कमलाकांत कुलकर्णी, सचिव श्री. नितीन वाडीकर, खजिनदार श्री. प्रसन्नकुमार तेरदाळकर, MAC चे अध्यक्ष श्री. मोहन कुशिरे, IIF – कोल्हापूर चॅप्टरचे अध्यक्ष श्री. सतीश कडूकर, SMAC चे अध्यक्ष श्री. जयदीप चौगुले, खजिनदार श्री. बदाम पाटील यांच्यासह श्री. अतुल पाटील, श्री. एम. वाय. पाटील, श्री. भीमराव खाडे, श्री. प्रवीण पटेल, श्री. रामराजे बदले, कोल्हापूर चेंबर्स चे श्री. राजू पाटील, श्री. भारत ओसवाल, श्री. जितेंद्र राठोड आणि श्री. सुबोध पांगवकर यांची प्रमुख उपस्थिती लाभली. या कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन श्री. पंडित कंदले व आभार श्री. प्रवीणकुमार अंबेसकर यांनी केले. 

कोल्हापूर आणि तेथील औद्योगिक क्षेत्रासाठी ग्रीन हायड्रोजन अत्यंत महत्त्वाचा आणि क्रांतीकारक ठरणारा आहे. कोल्हापूर हे महाराष्ट्रातील एक प्रमुख कास्टिंग, फाउंड्री, ऑटोमोबाईल आणि अभियांत्रिकी हब मानले जाते.

कोल्हापुरातील उद्योगांसाठी ग्रीन हायड्रोजनचे महत्त्व खालील मुद्द्यांवरून स्पष्ट होते:

१. कोल्हापुरातील फाउंड्री आणि मेटल उद्योगांसाठी पर्याय

कोल्हापुरात २०० हून अधिक फाउंड्री आणि मेटल प्रोसेसिंग युनिट्स आहेत.

·         या उद्योगांमध्ये धातू वितळवण्यासाठी आणि भट्ट्या चालवण्यासाठी सध्या प्रचंड प्रमाणात कोळसा, डिझेल आणि एलपीजी वापरला जातो.

·         या जीवाश्म इंधनांऐवजी ग्रीन हायड्रोजनचा वापर केल्यास भट्ट्यांचे प्रदूषण शून्यावर येईल आणि स्वच्छ ऊर्जा मिळेल.

२. जागतिक निर्यात आणि 'कार्बन टॅक्स' पासून संरक्षण

कोल्हापुरातील फाउंड्रीज आणि इंजिनिअरिंग सुटे भाग अमेरिका आणि युरोपीय देशांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर निर्यात होतात.

·         युरोपियन युनियनने लागू केलेल्या नियमांमुळे जास्त कार्बन उत्सर्जन करणाऱ्या उत्पादनांवर जास्त कर आकारला जाणार आहे.

·         कोल्हापुरातील उद्योगांनी ग्रीन हायड्रोजन तंत्रज्ञान स्वीकारल्यास त्यांची उत्पादने 'ग्रीन किंवा झिरो-कार्बन' ठरतील, ज्यामुळे आंतरराष्ट्रीय बाजारात त्यांची स्पर्धात्मकता टिकून राहील.

३. इंधन आणि उत्पादन खर्चात बचत

·         सध्या आयात केलेल्या डिझेल, फर्नेस ऑइल आणि नैसर्गिक वायूचे दर सातत्याने वाढत आहेत.

·         भविष्यात कोल्हापुरातच स्थानिक पातळीवर हायड्रोजन निर्मिती झाल्यास उद्योगांना स्वस्त आणि शाश्वत इंधन उपलब्ध होईल.

४. टेक्स्टाईल आणि साखर कारखान्यांसाठी उपयुक्त

कोल्हापूर आणि इचलकरंजी परिसरातील साखर कारखाने, डिस्टिलरी आणि वस्त्रोद्योग यांना प्रक्रियेसाठी मोठ्या प्रमाणावर वाफेची आणि ऊर्जेची गरज असते.

·         हायड्रोजन बॉयलरचा वापर करून हा उद्योग हरित ऊर्जेकडे वळू शकतो.

·         साखर कारखान्यांमधील बायोडायजेस्टर किंवा सांडपाण्यापासून हायड्रोजन तयार करण्याच्या नव्या संधी उपलब्ध होऊ शकतात.

५. नवीन रोजगार आणि तंत्रज्ञान हब

शिवाजी विद्यापीठ आणि एव्हलॉन पॉवर यांच्या १०० किलोवॅट प्रकल्पाच्या चाचणीमुळे कोल्हापूर हरित ऊर्जेच्या संशोधन आणि नवोपक्रमाचे केंद्र बनेल.

·         यामुळे स्थानिक तरुणांना ग्रीन हायड्रोजन टेक्नॉलॉजी, इलेक्ट्रोलायझर मेंटेनन्स आणि क्लीन-टेक क्षेत्रात उच्च कौशल्याचे नवीन रोजगार मिळतील.

थोडक्यात, ग्रीन हायड्रोजनमुळे कोल्हापूरच्या पारंपारिक आणि प्रदूषणकारी उद्योगांना 'पर्यावरणपूरक आणि आधुनिक' बनण्याची मोठी संधी मिळणार आहे.